“A maior satisfacción foi ver como a xente maior choraba cando viu o barco por primeira vez, era como amosarlles todo aquelo que lles ensinaron os seus pais e avós pero que nunca miraran e xa pensaban que nunca mirarían”. Joaquín Cadilla Castro, presidente da Asociación O Piueiro, resume en tan só uns segundos o valor que ten a recuperación do patrimonio cultural. É o máximo representante dun colectivo que desde hai seis anos púxose como meta darlle vida á memoria do seu pobo, A Guarda, unha das vilas mariñeiras por excelencia de Galicia.
O seu pai, “Balueiro”, está no mesmo barco, igual que Ramón, Tomás, Tito, Suso Minero, Alipio, Suso Furuno, Tura, Jose… así ata “50 ou 60 persoas” que reman e navegan na mesma dirección. A primeira meta está conseguida, especialmente tras completar cun éxito rotundo o proxecto “Volanteiro no camiño”, travesías marítimas postas en marcha o pasado 16 de xullo para homenaxear o Camiño Portugués.
Este mércores chegaron ao Liceo Marítimo de Bouzas para iniciar o último tramo das rutas (días 19, 20 e 21 entre Vigo e Redondela). A ría de Vigo e a súa derradeira parada da temporada e a estrea foi coa prensa a bordo. VIGOÉ puido asistir a este “bautizo” de mar cun traxecto desde a dársena de Bouzas ata o Museo Meirande, a tan só uns metros da Ponte de Rande. Non acompañou o vento, pero a tripulación traballou sen parar, non unicamente para izar e arriar a enorme vela de 103 metros cadrados (obra do navegante Javier de la Gándara), senón tamén para explicar polo miúdo o espírito que lles acompaña cada vez que soben a súa volanteira.
En desuso desde 1905
José Benito Rodríguez, que fai a función de patrón, explica que “na Guarda, despois de 500 anos, non hai nada que represente a nosa cultura mariñeira”. Sen soltar nin un só momento a enorme caña de “O Piueiro” indica que este tipo de barcos quedaron en desuso arredor de 1905, mentres que en Portugal aínda estivo en activo ata 1950.
Cunha eslora de 12 metros e unha manga de 4, o volanteiro foi construído nos estaleiros El Pasaje con tres tipos diferentes de madeira. Pino para os mastros (pau e percha), unha peza de acacia vermella de 10,5 metros para a quilla e carballo para as cadernas. Ademais, a diferenza do barco orixinal, leva disposto un chan de madeira para maior comodidade de tripulación e pasaxeiros, posto que antigamente adicábase a zona a bodega para o peixe.
Volantas para a merluza
“Andaban sobre todo á merluza na meseta continental, sobre 150 brazas, e utilizaban a volanta, redes caladas con pedras que cando se soltaban saían voando 20 ou 30 millas, de aí o seu nome”, explica José Benito. O volanteiro foi substituído polo molleiro e posteriormente pola gamela.
O respaldo da Xunta de Galicia, a través do programa Ou Teu Xacobeo, permitiu a varios centos de persoas gozar desta travesía gratuíta. As rutas comezaron en A Guarda, e tamén tocaron Oia, Baiona ou Nigrán, ata completar en Vigo esta semana.
“Eu son libre”, de Rosalía
A embarcación leva na súa vela a figura de Rosalía de Castro coa frase “Eu son libre”, en referencia ao artigo escrito pola poeta e publicado por primeira vez no Álbum do Miño, en Vigo en 1858, e que está considerado o primeiro manifesto feminista en Galicia.
As travesías permiten aos viaxeiros descubrir a navegación a bordo dunha embarcación tradicional e coñecer a cultura mariñeira transmitida pola propia embarcación e polos seus tripulantes, a maior parte mariñeiros xubilados do porto da Guarda. Todos eles recibiron nos últimos meses a formación necesaria en Interpretación do Patrimonio para compartila cos viaxeiros ao longo dos roteiros.
Papel protagonista da muller
Ademais, desde a Asociación engadiuse unha perspectiva de gran importancia tanto para ela como para o propio Xacobeo: reivindicar o papel protagonista da muller no mundo do mar a través dunha tripulación maioritariamente feminina, que percorre unha dos roteiros. O Piueiro realiza unha navegación a vela totalmente sostible, na que unicamente se apoia no motor para facilitar as manobras de atracada e desatraque.
Mapa dos bens patrimoniais do Camiño Portugués
Un elemento fundamental do proxecto é un mapa que, entre outros agasallos conmemorativos, reciben todos os participantes e que achega unha visión do Camiño Portugués da Costa desde o mar, destacando bens patrimoniais e naturais como o Monte Santa Trega, o espazo Natural Esteiro do Miño (Rede Natura 2000), o Mosteiro de Oia, os petróglifos Auga dous Cebros (embarcación fenicia), a Fortaleza Monterreal, o Parque Nacional das Illas Atlánticas, o Monte do Castro, o Centro de Interpretación da Batalla de Rande ou a Illa de San Simón.
